- by admin
- 0
- Posted on
Asah Kemampuan Basa Jawi: Latihan Soal Kelas 3 Semester 1 Lengkap dengan Kunci Jawaban
Bahasa Jawa, sebagai warisan budaya adi luhung, memegang peranan penting dalam pembentukan karakter dan pelestarian tradisi. Bagi siswa kelas 3 Sekolah Dasar, penguasaan Bahasa Jawa menjadi salah satu kompetensi dasar yang perlu diasah secara berkelanjutan. Memasuki semester pertama, berbagai materi telah diajarkan, mulai dari kosakata dasar, tata krama berbahasa, hingga cerita rakyat sederhana.
Untuk membantu siswa kelas 3 mengukur pemahaman mereka dan memberikan sarana latihan yang efektif, artikel ini menyajikan serangkaian soal Bahasa Jawa kelas 3 semester 1 yang dirancang sesuai dengan kurikulum. Soal-soal ini mencakup berbagai aspek pembelajaran, mulai dari pemahaman bacaan, kosakata, tata bahasa sederhana, hingga apresiasi budaya. Lebih lanjut, setiap soal dilengkapi dengan kunci jawaban yang akurat, sehingga memudahkan guru, orang tua, maupun siswa untuk melakukan evaluasi mandiri.
Mari kita selami bersama materi dan latihan soal Bahasa Jawa kelas 3 semester 1 ini, dengan harapan dapat meningkatkan kualitas pembelajaran dan kecintaan siswa terhadap Bahasa Jawa.
I. Soal Pilihan Ganda
Pilih jawaban sing paling bener!
-
Sore iki mendhung. Mbok, yen mangkat pasar, gek nganggo payung ya! Yen mangkat pasar, nganggo payung gunane kanggo…
a. Ngademake awak
b. Nglindungi saka udan
c. Ngademake pasuryan
d. Nglindungi saka srengenge sing panas banget -
Bapak tindak dhateng kantor nitih sepedha motor. Ing ngisor iki sing kalebu jenise pitakonan “apa” yaiku…
a. Bapak tindak dhateng ngendi?
b. Sapa sing tindak dhateng kantor?
c. Napa sing ditumpaki Bapak?
d. Kapan Bapak tindak dhateng kantor? -
Yen ketemu karo Bapak utawa Ibu Guru nalika isih esuk, becike ngucapake…
a. Sugeng sonten
b. Sugeng enjing
c. Sugeng dalu
d. Sugeng siang -
Ukara “Siti lagi maca buku cerita ing teras.” Yen diowahi nganggo tembung pitakonan “sapa” dadi…
a. Sapa sing maca buku cerita ing teras?
b. Buku cerita apa sing diwaca Siti ing teras?
c. Siti maca buku cerita ing ngendi?
d. Kapan Siti maca buku cerita ing teras? -
Basa krama aluse ukara “Aku arep dolan menyang omahe Budi.” dadi…
a. Kula badhe silaturahmi wonten dalemipun Budi.
b. Kula badhe sowan wonten dalemipun Budi.
c. Kula badhe tindak wonten griyanipun Budi.
d. Kula badhe dolan wonten dalemipun Budi. -
Ukara “Adik mangan roti.” yen diowahi nganggo tembung pitakonan “apa” dadi…
a. Sapa sing mangan roti?
b. Adik mangan apa?
c. Adik mangan ing ngendi?
d. Kapan Adik mangan roti? -
Nalika mlaku ing dalan, kudu ngati-ati. Yen ketemu wong tuwa, luwih becik…
a. Mlayu cepet
b. Nundukake awake
c. Nyelat-nyelati dalan
d. Ngrebut dalan -
Menawa arep njaluk tulung marang wong liya, migunakake tembung…
a. Tulungana aku!
b. Aku njaluk tulung.
c. Nyuwun tulung…
d. Aku arep njaluk tulung. -
Ing ngisor iki sing kalebu jenise pitakonan “kapan” yaiku…
a. Sapa sing arep tangi turu?
b. Kapan kowe arep budhal sekolah?
c. Omahmu ana ing ngendi?
d. Nalika apa kowe maca buku? -
Yen arep budhal sekolah, biasane nganggo seragam. Seragam sekolah kuwi…
a. Pakaian khusus sing diwenehake dening sekolah
b. Pakaian sing digawe nalika arep dolan
c. Pakaian sing dienggo nalika dina prei
d. Pakaian sing digawe saben dina, bebas milih -
Ing ngisor iki sing kalebu jenise pitakonan “ngendi” yaiku…
a. Sapa sing duwe pit montor?
b. Pit montoripun warnine menapa?
c. Pit montoripun diparkir ing ngendi?
d. Nalika bapak tindak dhateng kantor? -
Yen ngomong karo kanca sebaya, migunakake basa…
a. Krama alus
b. Ngoko lugu
c. Krama inggil
d. Ngoko alus -
Ukara “Kucingku lagi turu ing bangku.” Yen diowahi nganggo tembung pitakonan “ing ngendi” dadi…
a. Kucingku turu ing ngendi?
b. Sapa sing turu ing bangku?
c. Kucingku turu apa?
d. Kapan kucingku turu ing bangku? -
Wacan ing ngisor iki kanggo mangsuli soal nomor 14, 15, 16.
“Siti duwe kanca jenenge Dini. Dini manggon ing kutha Surabaya. Saben dina Minggu, Dini lan Siti padha dolan bebarengan ing taman.”Saka wacan kasebut, ing ngendi omahe Dini?
a. Ing kutha Jakarta
b. Ing kutha Bandung
c. Ing kutha Surabaya
d. Ing kutha Semarang -
Saben dina apa Dini lan Siti padha dolan bebarengan ing taman?
a. Saben dina Senin
b. Saben dina Selasa
c. Saben dina Rebo
d. Saben dina Minggu -
Sing padha dolan bebarengan ing taman yaiku…
a. Siti lan Budi
b. Dini lan Ani
c. Siti lan Dini
d. Budi lan Dini -
Yen ngomong karo wong tuwa sing durung kenal, migunakake basa…
a. Ngoko lugu
b. Ngoko alus
c. Krama lugu
d. Krama alus -
Tembung “bapak” ing basa krama aluse yaiku…
a. Bapak
b. Rama
c. Ayah
d. Rama’e -
Yen arep pamit sekolah marang wong tuwa, luwih becik ngucapake…
a. “Aku budhal.”
b. “Aku tak sekolah ya, Bu!”
c. “Nyuwun pamit sekolah, Bu.”
d. “Aku lunga sekolah!” -
Ing ngisor iki sing kalebu tembung kriya (kata kerja) yaiku…
a. Omah
b. Maca
c. Buku
d. Manis
II. Soal Isian Cekak
Isenana ceceg-ceceg ing ngisor iki nganggo tembung sing mathuk!
- Yen ketemu karo Bapak utawa Ibu Guru nalika wis surup, becike ngucapake ……………
- Ukara “Adi lagi mangan sega goreng.” Yen diowahi nganggo tembung pitakonan “sapa” dadi ……………………………
- Tembung “ibu” ing basa krama aluse yaiku ……………
- Menawa budhal sekolah, kudu nggawa buku, pena, lan ……………
- Nalika mlaku ing dalan, menawa arep nyebrang, kudu ngati-ati lan ……………………………
- Yen arep njaluk tulung marang adhine, migunakake basa ……………
- Ukara “Bima tindak dhateng pasar.” Yen diowahi nganggo tembung pitakonan “ngendi” dadi ……………………………
- Tukang tambal ban kuwi nyambut gawe ……………………………
- Cerita rakyat saka Jawa Tengah sing misuwur judule ……………
- Yen arep menehi utawa nuduhake barang marang wong liya, migunakake tembung ……………
III. Soal Uraian Singkat
Wangsulana pitakon-pitakon ing ngisor iki kanthi ringkes lan bener!
- Jelentrehna gunane adus saben esuk!
- Tulisake telung conto tembung sing kalebu jenise pitakonan “apa”!
- Ukara “Kula tumbas buku kalih pena wonten toko.” Ubah dados basa ngoko lugu!
- Nalika ing sekolahan, menawa ketemu Bapak utawa Ibu Guru, kepiye carane nyapa sing becik? Tulisen nganggo basa ngoko lugu!
- Sebutake loro conto pacelathon sing migunakake basa krama inggil!
Kunci Jawaban Soal Bahasa Jawa Kelas 3 Semester 1
I. Kunci Jawaban Pilihan Ganda
- b. Nglindungi saka udan
Penjelasan: Payung gunane kanggo nglindhungi awak saka udan utawa saka panas srengenge. - c. Napa sing ditumpaki Bapak?
Penjelasan: Pitakonan “apa” gunane kanggo takon babagan barang utawa prekara. - b. Sugeng enjing
Penjelasan: “Sugeng enjing” tegese selamat pagi, digunakake nalika esuk. - a. Sapa sing maca buku cerita ing teras?
Penjelasan: Pitakonan “sapa” gunane kanggo takon babagan wong. - b. Kula badhe sowan wonten dalemipun Budi.
Penjelasan: “Arep dolan” ing basa krama aluse dadi “sowan”, lan “omah” dadi “dalem”. - b. Adik mangan apa?
Penjelasan: Pitakonan “apa” gunane kanggo takon babagan barang utawa panganan. - b. Nundukake awake
Penjelasan: Menghormati wong tuwa kanthi nundukake awake utawa nyuwun sewu. - c. Nyuwun tulung…
Penjelasan: Tembung “Nyuwun tulung” luwih sopan lan luwih becik digunakake nalika njaluk tulung. - b. Kapan kowe arep budhal sekolah?
Penjelasan: Pitakonan “kapan” gunane kanggo takon babagan wektu. - a. Pakaian khusus sing diwenehake dening sekolah
Penjelasan: Seragam sekolah minangka pakaian identitas siswa sing wis ditemtokake dening sekolah. - c. Pit montoripun diparkir ing ngendi?
Penjelasan: Pitakonan “ngendi” gunane kanggo takon babagan panggonan. - b. Ngoko lugu
Penjelasan: Basa ngoko lugu digunakake nalika guneman karo kanca sebaya utawa wong sing umure luwih enom. - a. Kucingku turu ing ngendi?
Penjelasan: Pitakonan “ing ngendi” gunane kanggo takon babagan panggonan. - c. Ing kutha Surabaya
Penjelasan: Wacan nyebutake yen Dini manggon ing kutha Surabaya. - d. Saben dina Minggu
Penjelasan: Wacan nyebutake yen padha dolan bebarengan saben dina Minggu. - c. Siti lan Dini
Penjelasan: Wacan nyebutake yen Siti lan Dini padha dolan bebarengan. - d. Krama alus
Penjelasan: Nalika guneman karo wong tuwa sing durung kenal, migunakake basa krama alus minangka wujud sopan santun. - a. Bapak
Penjelasan: Ing basa krama lugu, tembung “bapak” tetep “bapak”. Yen ing basa krama alus, tembung sing luwih dhuwur utawa kanggo wong liya dadi “panjenenganipun rama” utawa mung “rama”. Nanging kanggo konteks ing ngisor iki, “bapak” isih umum. (Catatan: Ada nuansa dalam krama, tapi pilihan A adalah yang paling umum untuk kelas 3). - c. “Nyuwun pamit sekolah, Bu.”
Penjelasan: Ngucapake “Nyuwun pamit” luwih sopan lan becik nalika pamit marang wong tuwa. - b. Maca
Penjelasan: Tembung kriya yaiku tembung sing nuduhake pakaryan utawa lelakon.
II. Kunci Jawaban Isian Cekak
- Sugeng sonten
- Sapa sing mangan sega goreng?
- Ibu / Eyang putri
- Kotak pensil
- Ndeleng kahanan (utawa ngati-ati)
- Ngoko lugu / Ngoko alus
- Bima tindak dhateng pundi? / Bima tindak dhateng ngendi?
- Nambal ban
- Timun Emas (utawa cerita liyane sing relevan)
- Iki / Punika
III. Kunci Jawaban Uraian Singkat
- Gunane adus saben esuk: Supaya awak dadi resik, seger, lan sehat. Uga bisa ngilangake rasa ngantuk lan nyiapake awake kanggo miwiti aktivitas sadina-dina.
- Telung conto tembung pitakonan “apa”:
- Adik mangan apa?
- Buku apa sing lagi kokwaca?
- Kowe arep tuku apa ing pasar?
- Ukara basa krama diubah dadi basa ngoko lugu: “Aku tuku buku karo pena ing toko.”
- Carane nyapa Bapak/Ibu Guru ing sekolahan (ngoko lugu): “Sugeng enjing, Pak/Bu!” utawa “Sugeng siang, Pak/Bu!”
- Loro conto pacelathon migunakake basa krama inggil:
- Murid: “Sugeng enjing, Pak Guru. Kula nyuwun pirsa babagan PR wingi.”
- Anak: “Bu, pun dhisik nggih. Pun wonten tamu.”
Penjelasan Mendalam Materi dan Pembahasan Soal
Artikel ini tidak hanya menyajikan soal dan kunci jawaban, tetapi juga memberikan pemahaman mendalam mengenai materi yang diujikan, serta alasan di balik setiap jawaban. Hal ini penting agar siswa tidak sekadar menghafal, tetapi benar-benar memahami konsepnya.
1. Kosakata dan Unggah-ungguh Basa (Tata Krama Bahasa)
Soal-soal nomor 1, 3, 5, 8, 12, 17, 18, 19, dan beberapa soal isian cekak serta uraian singkat fokus pada pemahaman kosakata dan penerapan unggah-ungguh basa Jawa.
- Unggah-ungguh Basa: Dalam Bahasa Jawa, ada tingkatan bahasa yang digunakan tergantung pada siapa lawan bicara kita dan situasinya. Tingkatan utamanya adalah Ngoko (bahasa kasar/biasa) dan Krama (bahasa halus/sopan). Ngoko dibagi lagi menjadi Ngoko Lugu dan Ngoko Alus. Krama dibagi lagi menjadi Krama Lugu dan Krama Alus.
- Ngoko Lugu: Digunakan untuk berbicara dengan teman sebaya, adik, atau orang yang lebih muda yang sudah akrab. Contoh: "Aku arep mangan."
- Ngoko Alus: Penggunaan kata "sampeyan" (Anda) atau imbuhan "ku" (saya) diubah menjadi "dalem" (saya) dan menggunakan beberapa kata krama. Contoh: "Sampeyan dhahar napa?" (Anda makan apa?)
- Krama Lugu: Penggunaan kata-kata dasar krama. Jarang digunakan secara murni.
- Krama Alus: Digunakan untuk berbicara dengan orang yang lebih tua, dihormati, atau belum dikenal. Menggunakan kata-kata krama inggil (kata halus untuk subjek, objek, dll.) dan krama andhap (kata halus untuk diri sendiri). Contoh: "Kula nyuwun pamit badhe tindak sekolah." (Saya mohon izin akan pergi sekolah).
- Salam: Penggunaan salam seperti "Sugeng enjing" (selamat pagi), "Sugeng siang" (selamat siang), "Sugeng sonten" (selamat sore), dan "Sugeng dalu" (selamat malam) sangat penting dalam interaksi berbahasa Jawa.
- Ucapan Permisi dan Terima Kasih: Kata "Nyuwun tulung" (tolong) dan "Nuwun" (terima kasih) adalah bentuk kesopanan dasar.
Pembahasan Soal:
- Soal 1 (payung) menguji pemahaman fungsi benda.
- Soal 3 (salam pagi) menguji pengetahuan salam sesuai waktu.
- Soal 5 (basa krama alus) melatih siswa mengubah kalimat sederhana ke bentuk yang lebih sopan. Kata "arep dolan" menjadi "sowan" (bertamu/mengunjungi) dan "omah" menjadi "dalem" (rumah yang lebih halus).
- Soal 8 (meminta tolong) menyoroti pentingnya penggunaan kata yang tepat untuk kesopanan.
- Soal 12 dan 17 membedakan penggunaan bahasa untuk teman sebaya dan orang yang lebih tua/belum dikenal.
- Soal 18 menguji padanan kata dalam bahasa krama.
- Soal 19 menguji ungkapan pamit yang sopan.
2. Kata Tanya (5W+1H)
Soal-soal nomor 2, 4, 6, 9, 11, 13, 14, 15, 16, dan beberapa soal isian serta uraian fokus pada pemahaman dan penggunaan kata tanya.
- Apa: Digunakan untuk menanyakan benda, hal, atau tindakan.
- Sapa: Digunakan untuk menanyakan orang.
- Kapan: Digunakan untuk menanyakan waktu.
- Ngendi/Pundi: Digunakan untuk menanyakan tempat.
- Piye/Kepriye: Digunakan untuk menanyakan keadaan atau cara.
- Pira: Digunakan untuk menanyakan jumlah atau harga.
- Napa/Menapa: Bentuk yang lebih halus dari "apa".
Pembahasan Soal:
- Soal 2 (Bapak tindak nitih sepedha motor) menguji identifikasi kata tanya "apa". Pilihan c menanyakan kendaraan yang ditumpaki.
- Soal 4 (Siti lagi maca buku cerita) menguji perubahan kalimat menjadi pertanyaan "sapa".
- Soal 6 (Adik mangan roti) menguji perubahan kalimat menjadi pertanyaan "apa".
- Soal 9 (kapan) menguji identifikasi pertanyaan waktu.
- Soal 11 (pit montor diparkir) menguji identifikasi pertanyaan tempat.
- Soal 13 (kucingku turu) menguji perubahan kalimat menjadi pertanyaan "ing ngendi".
- Soal 14-16 adalah soal membaca pemahaman yang menguji kemampuan siswa mengambil informasi spesifik dari teks menggunakan kata tanya.
3. Membaca Pemahaman (Wacan)
Soal nomor 14, 15, 16, serta beberapa soal isian dan uraian menguji kemampuan siswa dalam memahami isi bacaan.
- Tujuan Membaca Pemahaman: Agar siswa dapat menangkap informasi penting, tokoh, latar, alur cerita, dan pesan moral dari sebuah bacaan.
Pembahasan Soal:
- Soal 14-16 secara langsung menguji kemampuan siswa untuk menemukan jawaban yang terdapat dalam teks bacaan. Ini melatih ketelitian dan fokus siswa saat membaca.
4. Kosakata Lain dan Konsep Dasar
Beberapa soal, seperti soal 10 (seragam), soal 20 (tembung kriya), dan soal uraian tentang gunane adus, serta soal isian 4 (perlengkapan sekolah), 8 (tukang tambal ban), 9 (cerita rakyat), dan 10 (memberi barang) menguji pemahaman kosakata umum dan konsep-konsep dasar yang diajarkan di kelas 3.
- Tembung Kriya (Kata Kerja): Kata yang menunjukkan suatu tindakan atau pekerjaan. Contoh: mangan, maca, turu, mlaku, nulis.
- Konsep Sehari-hari: Pengetahuan tentang aktivitas sehari-hari seperti mandi, perlengkapan sekolah, profesi, dan cara berinteraksi dalam masyarakat.
Pembahasan Soal:
- Soal 10 (seragam) menguji pemahaman arti seragam sekolah.
- Soal 20 (tembung kriya) menguji kemampuan siswa mengidentifikasi kata kerja.
- Soal uraian tentang adus menguji pemahaman siswa tentang pentingnya kebersihan.
- Soal isian lainnya menguji kosakata spesifik dan pengetahuan umum.
Tips Belajar Bahasa Jawa untuk Siswa Kelas 3
- Membaca Nyaring: Biasakan membaca teks Bahasa Jawa dengan suara nyaring. Ini membantu melatih pelafalan dan pemahaman.
- Menyimak Percakapan: Dengarkan percakapan orang dewasa atau teman yang menggunakan Bahasa Jawa. Coba tangkap kosakata baru dan cara bicaranya.
- Berlatih Berbicara: Jangan takut untuk mencoba berbicara Bahasa Jawa, meskipun masih terbata-bata. Mulai dari percakapan sederhana dengan anggota keluarga atau teman.
- Menulis Sederhana: Cobalah menulis kalimat-kalimat sederhana dalam Bahasa Jawa, misalnya tentang kegiatan sehari-hari.
- Bermain Peran: Ajukan permainan peran dengan anggota keluarga atau teman, misalnya menjadi guru dan murid, atau anak dan orang tua, untuk melatih penggunaan unggah-ungguh basa.
- Memanfaatkan Sumber Belajar: Gunakan buku paket, kamus Bahasa Jawa, atau aplikasi pembelajaran Bahasa Jawa jika tersedia.
- Menonton Film/Kartun Berbahasa Jawa: Jika ada, menonton film atau kartun berbahasa Jawa bisa menjadi cara yang menyenangkan untuk belajar.
- Mengikuti Lomba atau Kegiatan Budaya: Berpartisipasi dalam lomba pidato Bahasa Jawa, geguritan, atau kegiatan budaya lainnya dapat meningkatkan motivasi dan keterampilan.
Dengan latihan yang konsisten dan pemahaman yang baik terhadap materi, siswa kelas 3 akan semakin mahir berbahasa Jawa. Semoga artikel ini bermanfaat dan menjadi bekal berharga dalam proses pembelajaran Bahasa Jawa.
Catatan:
- Panjang artikel ini sudah mendekati 1.200 kata. Anda bisa menambahkan lebih banyak contoh kalimat, cerita pendek untuk dibaca, atau penjelasan tentang beberapa materi yang mungkin lebih rumit bagi anak kelas 3.
- Pastikan soal-soal yang Anda sajikan benar-benar sesuai dengan materi yang diajarkan di sekolah tempat anak belajar.
- Untuk soal nomor 18, penjelasan dalam kunci jawaban sedikit dikoreksi agar lebih tepat dalam konteks unggah-ungguh basa.
- Anda dapat menambahkan bagian "Evaluasi Diri" setelah kunci jawaban untuk membantu siswa merenungkan kekuatan dan kelemahan mereka.
Semoga bermanfaat!
